Prawykonanie
09.09.2018, NOSPR w Katowicach, wykonawcy: Joanna Freszel – sopran, Jerzy Głybin – aktor, Andrzej Warcaba – aktor, Karol Urbański – mim, choreografia, Paweł Hendrich – realizacja partii taśm, Soliści Zespołu Śpiewaków Miasta Katowice Camerata Silesia, Anna Szostak – przygotowanie chóru, Balet Opery na Zamku w S
O utworze
Forma Audycji V, nazwanej przez kompozytora meta-operą, jest niezwykle złożona i wielopoziomowa. Dwadzieścia scen, trwających ok. 95 minut bez konkretnej akcji, zdefiniowanych bohaterów czy śpiewnych arii, wprowadza szereg elementów potrafiących budować dramaturgię widowiska i jego często niewypowiedziane wprost przesłanie, którego aluzje są dla publiczności jednak czytelne. Warstwa słowna wykorzystuje teksty Jacka Bierezina, Zbigniewa Doleckiego, Sławomira Mrożka oraz Mieczysława Stanclika. Część z nich odnajdujemy już we wcześniejszych Audycjach. Teksty te są recytowane przez jeden lub dwa głosy męskie. Partie śpiewane należą do sopranu (improwizowany swing, krzyk) i chóru, a także odtwarzanego z nagrania utworu Salve Regina – kompozytor dodał go już po napisaniu Audycji V, zastępując wcześniej wprowadzony w tym miejscu fragment Stabat Mater Karola Szymanowskiego. Rozrzucane podczas spektaklu ulotki z ważnym dla Krzanowskiego fragmentem tekstu poetyckiego są symbolicznym dopełnieniem przekazu. Muzycy rozmieszczeni są przestrzennie – orkiestra na scenie, zespół instrumentów niestereotypowych (fleksatony, okaryny, gwizdki) w innej części, chór przemieszcza się.
Integralnym elementem Audycji V są sceny pantomimiczne i choreograficzne, w sugestywny sposób przedstawiające zarówno uniwersalne, jak i bardziej osobiste treści. Widowisko rozpoczyna ruch sceniczny na tle muzycznej ciszy, odgrywający się jednocześnie z wchodzeniem publiczności na salę i zajmowaniem miejsc. Ważną rolę pełni obecność mima – zagubionego, samotnego, poszukującego. I tak opera staje się poniekąd poematem choreograficznym z recytacjami aktorów, muzyką, chórem, sopranem, dopełnionym grą świateł, projekcjami filmowymi, odtwarzanymi, natarczywymi motywami sekundowymi znanymi z poprzednich Audycji, a także rozdawanymi publiczności cukierkami i rozpylaniem zapachów. Każdy składnik tworzy tu jakąś historię i staje się jej bohaterem, tworząc jednakże w całości dzieło, którego określenie meta-operą jest jak najbardziej właściwe. Partytura Audycji V została zapisana bardzo skrupulatnie i szczegółowo w każdym aspekcie.
***
Na prawykonanie tej kompozycji oczekiwano 41 lat. Kompozytorowi – Andrzejowi Krzanowskiemu, zmarłemu przedwcześnie w 1990 roku – nie było dane usłyszeć, zobaczyć i dosłownie poczuć swojej meta-opery. Ekscytująco wypadła prapremiera w Katowicach we wrześniu 2018 roku, elektryzująco i surrealistycznie – powtórzenie na Warszawskiej Jesieni.
Opisanie tego dzieła jest co najmniej takim samym wyzwaniem, jak przywołanie wielokrotnych prób jego wystawienia. […] Wyzwaniem bowiem nie jest sam zapis nutowy kompozycji – w końcu do akordeonowych klasterów, syren i taśm u Krzanowskiego byliśmy już przyzwyczajeni – ale dołączone teksty poetyckie, scenariusz aktorski i choreograficzny, podział zespołu na 5 grup, precyzyjne i bogate objaśnienia wykonawcze, dotyczące również świateł, rzutników i zapachów, a nawet słodyczy, sygnalizujące wielkie, multimedialne, przestrzenne, odbierane wielozmysłowo dzieło muzyczne. Festiwalowa publiczność, siedząca – jak się początkowo wydało – w standardowo urządzonej widowni – nagle znalazła się w centrum obrzędu i stała się świadkiem przeistoczenia zwykłego koncertu w metafizyczny spektakl.
Nakładanie się kolejnych warstw recytowanego, śpiewanego lub odtwarzanego z taśmy tekstu, atakujący uszy i oczy krzyk filmów oraz równoczesna niema akcja tancerzy i mimów – budowały teatralny charakter opery. Opery bez typowej dla tego gatunku akcji, za to będącej sekwencją zróżnicowanych scen, z dominującym obrazem samotności człowieka. Ostinatowa partia taśm, oblewająca publiczność dokoła, ciemne i mroczne klastery instrumentów dętych, tajemnicze pohukiwania na okarynach, alarm syren, rozjaśniające niebo dzwonki kościelne, a także włączenie Asturias Albéniza czy chóralnego Salve Regina autorstwa samego Krzanowskiego – czynią narrację muzyczną zaskakującą i przejmującą. […]
Można by powiedzieć, że ten utwór jest autobiografią Krzanowskiego. Z samych cytatów użytych tekstów udałoby się napisać poetyckie kalendarium, począwszy od twórczych rozterek […], poprzez manifest wolności […], manifest wiary […], na złowieszczym przewidzeniu własnej śmierci […] i wierze w wiekuistość skończywszy. […]
Audycja V rodzi się w ciszy, w surrealistycznej scenografii, na tle której poruszają się mim i tancerze. Z rzutnika emitowane są plenerowe filmy z obrazami przyrody, by za chwilę rozbłysnąć migawkami wielkiego miasta. Swingujący szept sopranu może mylnie zapowiadać zupełnie inny utwór…
Andrzej Kosowski, Audycja – Podróż w nieznane?, książeczka dołączona do płyty Andrzej Krzanowski. Audycja V. Przerwana podróż, PWM, seria: ANAKLASIS, Images (Blu-ray), 2020
Uwagi
Prawykonanie pełnej wersji utworu poprzedziło wystawienie Audycji V pod nazwą: instalacja performatywna, opera ruchowa z elementami wideo i głosu. Wykonanie to odbyło się według koncepcji, choreografii i reżyserii Kai Kołodziejczyk 1.10.2016 w Laboratorium przy Centrum Sztuki Współczesnej Zamku Ujazdowskiego w Warszawie podczas Międzynarodowego Festiwalu Ciało/Umysł. W widowisku tym obecne były różne formy sztuki wizualnej i choreograficznej, a warstwę muzyczną stanowiły wcześniejsze nagrania utworów Andrzeja Krzanowskiego, będące również „składowymi” Audycji V: Suity z Audycji V, Salve Regina i Audycji I oraz towarzyszące im odgłosy okaryn, gwizdków i syreny.
Kompozytor określił Audycję V jako metaoperę, w której dochodzi do zespolenia wszystkich sztuk na wzór wagnerowskiego dzieła totalnego (Gesamkunstwerk).
Rękopis
Autograf ołówkowy w Bibliotece Głównej Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach również w wersji niemieckiej - Sendung V. Die Opfer in 20 Szenes
Materiały
głosy, partytura, głosy chóralne do wypożyczenia
Bibliografia
Prace naukowe Przekraczanie granic gatunku i znaczeń: V Audycja Andrzeja Krzanowskiego jako fenomen; w: "Transgresje w muzyce" - Magdalena Stochniol, Wydawnictwo Akademii Muzycznej imienia Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy "Sagittaria" (2022)
Programy koncertów, festiwali, booklety Audycja - podróż w nieznane? - Andrzej Kosowski, książeczka dołączona do płyty Blu-ray, PWM Kraków (2019)